bamboo flute vietnamese

So sánh sáo nứa và sáo trúc ở Việt Nam

Chào các bạn, hôm nay mình sẽ ngồi lại cùng nhau bàn luận về hai nguyên liệu chính và thông dụng nhất để làm sáo ngang – loại sáo khá thông dụng ở Việt Nam hiện nay. Ngoài ra bạn có thể tham khảo thêm bài viết Các loại sáo thông dụng ở Việt nam của tôi => ở đây . Nhưng, các bạn lưu ý là mình chỉ đưa ra các tiêu chí so sánh để chúng ta cùng hiểu rõ hơn về hai loại nguyên liệu này, chứ không đưa hai nguyên liệu trúc và nứa lên bàn cân để xem loại nào tốt hơn. Thật vậy, mỗi loại lại có những ưu và nhược điểm riêng, chúng ta cùng tìm hiểu xem như thế nào nhé.

Giới thiệu sơ qua về cấu trúc bên trong của trúc, nứa

Trúc/nứa thuộc họ cỏ (Poaceae), trong lớp thực vật một lá mầm. Nhưng đặc điểm hình thái của thân lại không giống các loài cỏ, cũng không giống các thân cây gỗ. Thân trúc/nứa có láng rỗng và đốt đặc; không mềm quá và cũng không cứng quá. Dưới gốc cây là thân ngầm; trên mặt đất là thân khí sinh mang bẹ mo, cành và lá. Thân trúc/nứa được cấu tạo bởi các thớ dài và xuyên suốt.

Trên thân trúc, nứa có có hai vòng liên nhau nổi lên gọi là mắt , phần rỗng giữa hai mắt gọi là lóng thân; phần thành lóng gọi là vách thân do 4 phần quen gọi: Phần Tinh, Phần cật , Phần thịt  và màng cấu tạo thành.

  • Phần Tinh nằm ở tầng ngoài, mô chặt, bề mặt nhẵn, có một lớp sáp. Trong tế bào tầng ngoài có chất diệp lục, đến khi giá hoặc chặt đi mới thành màu vàng. Tế bào tầng ngoài chủ yếu là tế bào dài, tế báo chất bần, tế bào chất silic tạo thành.
  • Cật ở phía trong phần tinh, có mô thưa, chất yếu, màu vàng, do tế bào đá tạo thành hình trụ vuông, hình dạng kích thước rất khác nhau, sắp xếp đều.
  • Phần thịt  nằm trong phần cật, chủ yếu do bó sợi và mô cơ bản tạo thành.
  • Màng ở tầng trong cùng, là một màng mỏng dính liền thịt do các tế bào vách mỏng (nhu mô) khô đi tạo thành, chúng màu vàng.

Về cơ bản, kết cấu của trúc và nứa dùng để làm sáo khá giống nhau về thành phần cấu thành. Nhưng đặc điểm về mật độ, dộ dày, dài cũng như sự sắp xếp các thành phần cấu tạo trong thân trúc nứa khác nhau dẫn đến hiệu quả của từng loại nguyên liệu trong việc gia công sáo cũng khác nhau.

Sáo nứa dễ vỡ hơn sáo trúc, còn sáo trúc thì dễ nứt hơn sáo nứa

Hiện tượng này nguyên do chính là ở cấu tạo của thân trúc/ nứa. Sáo nứa thường mỏng và không có mắt cứng như sáo trúc nên khi bị rơi, bị dẫm sẽ dễ vỡ. Sáo trúc thì dày, vỏ cứng, thường kèm thêm nhiều mắt cứng nên khi bị dẫm khó vỡ. Vỏ trúc rất cứng, thành sáo dày và thớ trúc dễ dãn nở khi ngấm nước.

Thời tiết ở Miền Bắc thì có thời tiết nóng – ẩm, lạnh – khô. Mùa nóng ẩm thì không vấn đề gì, mùa lạnh khô thì sao? Khi thổi khoảng 2 bài, hơi nước từ hơi thổi vào sáo sẽ bị ngưng tụ thành nước do lạnh. Lúc này, sáo đang ở trạng thái khô (vì thời tiết lạnh khô mà), nước ngưng tụ trong lòng sáo, ngấm vào thành trong sáo, làm phía trong thành sáo giãn nở mạnh, vỏ sáo cứng bị giãn nở đột ngột gây nứt. Đấy là lý thuyết, chứ thực tế thổi cũng khó nứt, nhưng nếu nhúng nước thì khả năng nứt sẽ rất cao.

Sáo trúc dày và dễ thổi, còn sáo nứa âm trong sáng và có chiều sâu

Các bạn lưu ý, từ : ” trong sáng” ở đây ko có nghĩa là to, vang xa. ” Chiều sâu”  không phải là tiếng sáo phải trầm, buồn. Đồng thời, cũng nên tránh hiểu lầm là sáo trúc dễ thổi thì sáo nứa sẽ khó thổi và ngược lại. Đây chỉ là cảm nhận cá nhân của tôi dựa trên tính chất của nguyên liệu và thời gian sử dụng sáo lâu dài tạo thói quen cũng như tham khảo đánh giá phổ biến từ anh em yêu sáo trên toàn quốc. Vì nếu áp đặt mỗi loại sáo một tính chất là không khách quan vì không chỉ là nguyên liệu, mà nó còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tốt khác nhữa như phương pháp khoét, phương pháp thổi, tone của sáo và cả người thổi sáo nữa.

Khi đánh giá một cây nứa trúc thông qua hình ảnh, người ta thường dựa vào thớ để đánh giá (bằng cách cắt mịn ngang cây trúc nứa). Các thớ (bó sợi) liên kết với nhau bằng một lớp nhựa (mô mềm).

so sanh sao nua sao truc

Khi quan sát ảnh, bạn có thể phần nào nhận ra sự khác sau về phương án sắp xếp các bó sợi cũng như lớp mô mềm của hai loại sáo trúc và sáo nứa.

Ở nứa, các bó sợi to và khá đồng đều, điều này có lợi cho việc tuyền dao động. Bạn có thể cảm nhận được dao động này khi bịt các lỗ sáo và thổi, các cây sáo tốt thường cho ta cảm giác rung va tê tê đầu ngón tay khi thổi. Lớp nhựa khô ( mô mềm) bao quanh các bó sợi nhờ thế mà cũng được sắp xếp đều hơn, tăng khả năng tương tác giữa các bó sợi với nhau được hiệu quả, nhưng nhiều quá cũng là thành phần cản trở, nước thì hấp thụ kha khá âm thanh bởi gây ma sát. Do sợi to và thưa nên nhược điểm là không thể dùng nứa non để làm sáo bởi nứa non chứa quá nhiều mô mềm, các sợi nứa cũng chưa đủ cứng nên sẽ dễ bị teo tóp, khả năng truyền âm hạn chế rõ rệt.

Ở trúc, các bó sợi nhỏ và phân bố không đồng đều rõ rệt, càng xa lớp vỏ ( phần tinh) thì các sợi càng ít và thưa đi, ngược lại, mô mềm lại ngày một dày hơn. Màng ở tầng trong cùng (là một màng mỏng dính liền thịt do các tế bào vách mỏng khô đi tạo thành) ở trúc rất ít, do đó khả năng phản xạ âm của trúc khá nhạy nên dễ phát âm. Sáo nứa thì lớp màng này dày hơn  (đặc biệt là nứa non) phải mất một thời gian thổi khi lớp màng này mỏng và mịn dần thì âm thanh sẽ được cải thiện hơn.

Quy tắc chọn nguyên liệu khi làm sáo trúc

Một cây sáo trúc thường có nhiều đốt, sáo nứa thường chỉ có 1 đốt dài.

Thông thường, sáo trúc thường phải là sự kết hợp của nhiều đốt trúc thì mới đảm bảo đủ độ dài cho 1 cây sáo hoàn thiện, cây nứa thì đốt (lóng) dài hơn nên người ta thường dùng 1 đốt là có thể làm được một cây sáo hoàn chỉnh. Nhưng một vài nơi có khí hậu, và chủng đặc biệt thì trúc cũng có thể có đốt dài ví dụ như trúc Đà lạt, trúc Củ Chi.. Điều này cũng ảnh hưởng rất lớn đến âm sắc của cây sáo do âm thanh truyền theo chiều dọc thân ống, nếu có đốt chắn ngang thì bắt buộc phải thông nòng (không tính nút chặn) để hơi có thể truyền qua lòng ống nhưng dù có thông mịn như thế nào thì âm thanh cũng bị ảnh hưởng vì còn liên quanh đến dao động của thành ống hay nói rõ hơn là dao động của các bó sợi bị chặn ngang, nếu không tỉ mẩn, vội vàng (thương thì làm ẩu với sáo ) trong bước đầu xử lý thì sáo rất dễ bị bí, đì. Trúc thì thường được dùng làm cho sáo trầm và tiêu là hơn cả.

Về hình thức thì Trúc dễ kiếm được ống ưng ý để tạo lên sản phẩm sáo. Ngoài ra hình thức của nó nhìn khá bắt mắt có nhiều đốt nhìn cũng khá đẹp. Nói nôm na là nếu không chơi, có thể dùng để treo tường cũng khá đẹp.- Ngoài ra để xử lý được một ống trúc làm sáo, tiêu cũng khá mất nhiều thời gian như thông nòng,nắn cũng khó hơn so với nứa.

Xử lý nứa để làm sáo cũng nhanh hơn so với trúc vì bản chất nòng của nứa đã nhẵn tự nhiên. Độ mềm, cứng phản xa âm thanh bên trong thì cũng tùy từng vùng khác nhau. Sáo nứa phổ biến nhất được dùng để làm sáo tone cao. ( Như sáo Đô, Si, Si giáng hoặc các tone cao hơn như Rê cao, mi cao….)

Còn tiếp…